ISARO: AN MAISOG NA AGTA KAN BICOL

Estoryang Suanoy

ISARO: AN MAISOG NA AGTA KAN BICOL

Ni: Dominador N. Marcaida Jr.

Si Isaro:

Kaidtong panahon, bago mag-abot an mga kastila,

Sa sentrong kapatagan kan Bikolanong daga,

Igwang nakaestar na sarong hoben na agta, 

Na an ngaran niya si Isaro.

An kublit niya maitom, patin kulot an buhok,

hababa an tindog, asin sadit an panhawak,

an lawog niya pahalakbang na pabilog,

Patag na dungo, mga ngabil na mahibog.

Purong bikol an saiyang tataramon

Arog kan iba pang mga taga-salog,

An mga paguugali asin mga tradisyon

Na gikan pang gayo sa mga kapungalon.

Dai siya nin agom kaya siya nagsosolo

Nakaestar sa kubo na saiyang gibo

sa kawayan asin mga palapa nin niyog,

An lanob kan kubo hawal na gayo.

Daing ibang mahihiling sa laog,

Kundi an buslo, pana asin busog.

Daing ibang gubing kundi an saplot,

Apwera kan barangkiyaw sa ngimot.  

An ginikanan kan Raza:

An saiyang rasa nagbutwa sa epoka

Pagkatapos mag-isog an mga kadagaan;

Digdi nagabutwa an mga kapatagan,

Hale sa mahukol na mga kadagatan.

Sa harayong Aprika naggirikan sinda,

Sagkod sa Asia makaabot an rasa negrita,

Sa Pilipinas mga tawong dumagat sinda,

Napadpad sa Bicol, kaya agta an apod sainda.

An estaran kan mga agta sa kapatagan:

Mayo pa kaidto nin dakul na bulod sa palibot,

Kundi an nagkapipira sanang guntod,

An kadagaan kan Kamarines anas kapatagan,

Alagad sa harani igwang mahiwas na kadlagan.

Sa tahaw kaini makukua an sarong salog,

Na huli sa porma kaining pabiko-biko,

O, sa ngaran nin kahoy na Bikal,

kaya inapod ninda ini na Salog Bicol.

Sa salog na ini dakul pang mga sira

Asin mga kabebehan na naglilipana,

Ini nagseserbing kakanon kan mga agta

Kan mga kababaehan na iyong nagpapana.

Harani sa kubo ni Isaro, yaon an iba pang kubo,

estaran man kan iba pang mga katribu,

Maski ngani suruhay-suhay, sinda magkagrupo,

Sarong pamilya sinda na hale sa sarong tribu.

An buhay komun sa tribu:

Nabubuhay sinda sa ideyang komunismo,

An gabos na bagay sadiri kan grupo,

Mga kakabaehan nakaestar sa sasarong kubo,

May sarong lalaki na nagseserbing pamayo.

Matoninong sindang nageestar sa saindang lugar,

Nagtatanom, nangangayam, nagsisira sa katubigan;

An mga kalalakihan nagseserbing paralaban,

Sa panahon na sinda salakayon nin mga kaiwal.

May mahiwas na badang sa palibot nin kada kubo

Mga kamote, kanatongan asin pinapangos na tubo,

kadikit na mais, paroy, mga ubi, asin bongkokan:

Ini gabos inaataman kan mga kababaehan.

Alagad, an talagang paboritong pinagkukuahan

Nin kakanon kan mga miyembro nin angkan,

Iyo idtong layas na orig na pinapana kun minsan,

Asin usang nasusumpungan harani sa kadlagan.

An pagkaminootan ni Isaro asin daragang taga-salog:

An pangyayari kan saindang paglaban-laban

Nangyari sa arog kaining dahelan:

Si Isaro igwa nin nakukursunadahan

Sarong daraga na aking taga-salog man.

Kaidtong panahon bawal an pag-aagom

Nin mga taga-salog asin mga itom:

Kawasa ta menos an paghiling sa arog ninda,

Kaya bakong kapwa-tawo an pagtrato sainda.

Ini palan daraga na kursunada ni Isaro,

Saiyang nahiling mangtang nagbabalyo,

Sa gilid kan salog, siya naglalaba,

Nin mga gubing kan saiyang pamilya.

Magpoon kaidto pirmeng niyang tinatagbo,

An daragang ini kun siya nagsusuyo,

Duman sa gilid nin dakul na mga gapo,

‘Nganing dai mahiling kan saiyang mga apo.

Naglipas an aldaw nagin sindang mag-amigo,

Pirmeng nagoolay-olay mantang may ginigibo,

Sagkod mahulog an boot  kan daraga ki Isaro,

An kada hilingan ninda iyong kinaogmang gayo.

Sa limpoy nin mga sanga sinda minapahoraw,

Tinutugtog ni Isaro an saiyang baringbau,

Minakanta naman an daraga nin mga kumintang,

Arog sinda kaiyan minapalipas kan aldaw.

An Sakyada kan mga taga-salog:

Ini palan daraga igwa pang gustong magsadiri,

Na, apwera ki Isaro, may iba pang lalaki,

Dai nahaloy igwa saindang nakabisto,

Sa tagpuan ninda, sinda nadakop.

An bareta nagwarak sa lugar kan mga taga-salog,

Na sarong daraga ninda sa sarong itom nagpakapot,

An enterong taga-kasalogan gabos nagkaaranggot,

Tolos nagtipon sinda ‘nganing hanapon an Igorot.

Sa takot kan duwang nagkakaminootan,

Pareho sindang nagtago sa kahoy nin kadlagan.

Mga babaeng agta patin daragang tagasalog,

Nagiribahan sinda sa pagpahipli sa bulod.

An pagigin sarong Bukid ni Isaro:

Sinalakay an kota kan agta nin mga taga-salog,

An tuyo ninda dakupon si Isarong maisog;

Alagad, kan maaraman na yaon na an malusob,

nagararmas tolos an mga agtang makusog.

Nagralaban sinda duman sa kadlagan,

Sa pamitisan kan bulod na estaran;

An mga agta kontra sa mga taga-salog,

Garod kontra sa panang naglalayog.

Alagad nin huli sa kusog kan mga taga-salog,

An mga agta biyong nilupog,

Sagkod na mayong matada, sinda gabos nadaog;

Patin si Isaro sarong bangkay nang nadakop.

Sa lugar kun saen siya nalugmok,

Nagin sarong halangkaw na gapong tinumpok,

si Isarong maisog nagin sarong bukid nin Isarog,

sa sentrong kapatagan nin Kamarines nakatugdok.

An adal nin sarong bawal na pagkamoot:

Nagpoon kaidto sa bukid na nin Isarog,

Nageestar an mga tribu nin agta;

Patin an daragang namoot ki Isarog;

siya an ina kan mga remontados.

Sarong magayon na adal satong makukua,

Digdi sa satong suanoy na estorya:

Na an pagkamoot pirmeng yaon sana,

Alagad kun bawal dai pagpirita.

Kaya kamong mga soltero asin kadaragahan,

Maglikay na gayo kun may nakukursunadahan,

Isaalang-alang man giraray an saindong angkan,

Tibaad kun mapamundo, mayo kamong kaabtan.

From Fidor Jagor, Viajes Por Pilipinas

16 Dis. 2016, Camaligan, Camarines Sur

ESTORYA KAN GINIKANAN NIN BANWAAN NA CAMALIGAN

ESTORYANG SUANOY

AN GINIKANAN KAN BANWAAN NA CAMALIGAN

Ni: Dominador N. Marcaida Jr.

Kaidtong panahon,

sosog sa mga estoryang suanoy,

bago pa nagkaigwang Pilipinas,

an lugar na kinamumugtakan

kan presenteng banwaan na Camaligan

iyo an dating parteng lubog sa kadagatan:

ini an rason kan mahibog na mga bingkay

Sa irarom kan saiyang kadagaan.

Sosog pa sa mga uro-osipon,

sa pagsanib kan mga kadagaan,

nahaman an gulpo kan San Miguel

sa pangpang kan kapatagan nin Camarines;

sa tahaw kaini namundag

an sarong salog na inapod Bikol,

huli kan pormang pa-biko kaini.

Sabay sa pagkamundag kan salog,

namundag man sa kapangpangan,

an sarong magayon na kadagaan,

mayaman an daga huli ta pirmeng binabaha,

nin mga tubig hale sa itaas na kabukiran,

malinaw na tubig na nagbubulos paibaba,

tanganing magbaribi sa mga tinanom,

magparambong sa mga berdeng kakahoyan

na nagbubunga nin mga mahamis na prutas,

asin  nagtataong matagas na kahoy

na pankana sa mga kaharongan,

malinaw na tubig salog,

pinagiinoman asin kinakarigosan,

pinageestaran nin mga sira asin kabebehan.

Sa pangpang kan salog na ini,

Namundag an sarong lugar,

na sa anoy na panahon

bago mag-abot an mga kastila,

inapod na “kinamaligan”,

huli sa nakatugdok na dakul na kuro-kamalig

para sa mga pinutol na kahoy.

An mga tawong enot nagerestar digdi,

inapod na mga “cortadores”,

huli sa hanapbuhay ninda

nin pagputol nin mga kahoy.

Hale sa bukid nin Tangkong Baka,

idinadanlog sa Pamplona,

nag-aagi sa sulong kan Esperanza,

sa Parawantan ipinapasada,

asin sa Wakat ikinakamada.

An mga pinutol na kahoy

dinadara sa mga kataraid na burobanwa,

asin an iba man ginigibong mga baroto

tanganing sa salog magin sakayan ninda.

Paglihis nin mga panahon,

inapod ining Camaligan,

na iyo an nagin opisyal na ngaran

para sa sarong magayon na banwaan.

Nag-arabot pa an mga aldaw,

nagerestar digdi an mga taga-ibang banwaan:

iyan an estoryang suanoy,

kan ginikanan nin banwang Camaligan.

Kaya kitang mga bagong tinubo ngonian,

an satong salog na nagimatan,

na nagbubulos sa tahaw kan satong kadagaan,

pangatamanon na pirmeng magin malinig nanggad,

may malinaw na tubig na sa haloy nang panahon

satong pinakikinabangan.

Sa salog na ini,

naggikan an satong kabuhayan,

nagtao kan satong kultura,

patin man an satong kasaysayan

bilang mga tawong taga-salog,

patin magdanay na sarong magayon na banwaan.

An banwaan na ini,

sosog ngani sa satong himno opisyal,

“Camaligan na namomotan,

Matoninong na banwaan,

An salog asin kaomahan,

yaman dolot nin Kaglalang.

Madayaday an kabuhayan,                     

magayonon pag-estaran;               

sa lugar na ini nasumpungan                   

labi-labi tang kaogmahan.

Imuklat ta an Camaligan                                                   

sa pinagmamawot na kauswagan:                                             

kun buronyog asin nagdadamayan

asenso ta makakamtan.”

Ipadagos ta an pag-ataman

sa banwang may katoninongan

arog sa salog na may kahararoman

an sulog nagbubulos na matoninong,

nagpapayaman sa mga kaomahan,

nagtataong padagos na kabuhayan

patin magin magayon na estaran

sa mga tawong maka-Dios patin maka-bayan.